Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu

Międzynarodowy Dzień Wymiaru Sprawiedliwości
4 lipca 2021
Regres sprawcy wypadku świadczeń wypłaconych na rzecz pokrzywdzonego od własnego ubezpieczyciela
4 lipca 2021

W dniu 15 kwietnia 2021 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł w sprawie SK 97/19:
Art. 117 § 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) w zakresie, w jakim uzależnia uwzględnienie wniosku strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego od oceny sądu, czy udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest potrzebny, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W pozostałym zakresie TK umorzył postępowanie.

Orzeczenie zapadło większością głosów.

Trybunał rozpoznawał skargi konstytucyjne:
1) z 7 czerwca 2019 r. o zbadanie zgodności art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
2) z 20 sierpnia 2019 r. o zbadanie zgodności:
a) art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) w zakresie, w jakim uzależnia ustanowienie pełnomocnika z urzędu od stwierdzenia przez sąd potrzeby ustanowienia takiego pełnomocnika, z art. 2, art. 32 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji,
b) art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie, w jakim umożliwia referendarzom sądowym dokonywanie ocen zasadności ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a zatem w zakresie, w jakim umożliwia referendarzom sądowym dokonywanie ocen charakteru spraw lub stopnia rozeznania stron w mechanizmach procedur sądowych, z art. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji,
c) art. 3982 ze zn. 3 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie, w jakim orzeczenia referendarzy sądowych w przedmiocie zwolnienia strony od kosztów sądowych lub ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu uznaje za orzeczenia sądu wydane w pierwszej instancji, i w zakresie, w jakim uniemożliwia rozpoznanie sprawy przez sąd zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji.

Skargi konstytucyjne dotyczyły dwóch osobnych problemów związanych z orzekaniem w postępowaniu cywilnym o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu.

W komunikacie po wydaniu orzeczenia wskazano, że Trybunał nie podzielił stanowiska skarżącego, że uzależnienie decyzji o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu od stwierdzenia przez sąd potrzeby jego udziału w sprawie narusza konstytucyjne standardy prawa do sądu. Trybunał zwrócił uwagę na to, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi, co do zasady, Skarb Państwa. Wszelkie wydatki z budżetu państwa powinny być dokonywane w sposób celowy i oszczędny, co bezpośrednio wynika z konstytucyjnego nakazu dbałości o równowagę finansów publicznych. Konieczność ochrony równowagi budżetowej wymaga nieraz ustanowienia ograniczeń zakresu wsparcia socjalnego udzielanego przez państwo osobom ubogim, również w odniesieniu do ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy uprawnej udzielonej z urzędu przez profesjonalnych pełnomocników w postępowaniach przed sądami. Trybunał podkreślił przy tym, że celowe i oszczędne wydatkowanie środków publicznych przeznaczonych na pokrycie kosztów wymiaru sprawiedliwości jest warunkiem sprawnego funkcjonowania sądów. Z tego punktu widzenia powierzenie sądom (lub urzędnikom sądowym – referendarzom sądowym) kompetencji w zakresie oceny potrzeby udziału profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu cywilnym, a zatem potrzeby zaangażowania środków publicznych na pokrycie kosztów nieopłaconej przez stronę pomocy prawnej udzielonej z urzędu, stanowi adekwatny i konieczny środek kontroli racjonalności gospodarowania zasobami finansowymi państwa przeznaczonymi na wymiar sprawiedliwości. Ponadto, uzależnienie ustanowienia pełnomocnika z urzędu od stwierdzenia potrzeby jego udziału w sprawie pozwala w sposób proporcjonalny wyważyć, z jednej strony, interes indywidualny (polegający na uzyskaniu profesjonalnej pomocy prawnej w toku postępowania cywilnego przez osobę, dla której zaangażowanie adwokata lub radcy prawnego z wyboru oznaczałoby uszczerbek utrzymania koniecznego jej i jej rodziny) oraz, z drugiej strony, interes publiczny (przejawiający się w celowym i oszczędnym wydatkowaniu środków publicznych, będącym warunkiem zachowania równowagi budżetowej państwa). Trybunał odnotował jednocześnie, że w orzecznictwie sądowym wypracowane zostały czytelne kryteria oceny, czy zachodzi potrzeba udziału profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed sądem cywilnym, wymagające uwzględnienia stopnia skomplikowania sprawy pod względem faktycznym lub prawnym i ewentualnej nieporadności strony w podejmowaniu samodzielnie decyzji procesowych.