Ekstradycja

Odszkodowanie za dziurę w jezdni i uszkodzone auto (opony, koła, zawieszenie)
22 lutego 2022
Falandyzacja prawa
24 marca 2022

Za ekstradycję uznaje się wydanie przez władze jednego państwa władzom drugiego państwa na ich żądanie osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub skazanej za nie na terenie drugiego państwa, w celu podciągnięcia wydawanego do odpowiedzialności karnej lub wykonania kary (Nowa encyklopedia powszechna PWN tom 2, Warszawa 1997, s. 218).

Instytucja ekstradycji jest w Polsce znana za sprawą emitowanego w latach 1995-1999 polskiego serialu w reż. Wojciecha Wójcika pt. „Ekstradycja” z Markiem Kondratem w roli nadkomisarza Olgierda Halskiego.

Ekstradycja należy do jednej z najstarszych i podstawowych instytucji współpracy w sprawach karnych (A. Górski, A. Sakowicz [w:] P. Hofmański (red.), Europejski nakaz aresztowania w teorii i praktyce państw członkowskich Unii Europejskiej, Warszawa 2008, s. 30-31).

Mimo że w przeciągu ostatnich kilku lat wpływ ekstradycji ulega osłabieniu na rzecz europejskiego nakazu aresztowania, nadal pozostaje zasadniczą formą przekazywanie osób między państwami spoza Unii Europejskiej.

Ekstradycja jest instytucją normowaną przez prawo krajowe (kodeks postępowania karnego), dwu- i wielostronne umowy międzynarodowe, a czasem również przez doraźne porozumienia mające na celu załatwienie konkretnego przypadku (T. Grzegorczyk [w:] T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s. 954).

Ekstradycja może zostać wykonana tylko na wniosek uprawnionego państwa, na terenie którego popełniono przestępstwo (B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 336).

Legalną definicję ekstradycji zawierał art. 602 § 1 k.p.k. wprowadzony ustawą z dnia 18 marca 2004 r. Zgodnie z tym przepisem było nią wydanie osoby ściganej albo skazanej przez państwo na terenie, którego taka osoba się znajduje, na wniosek państwa obcego w celu przeprowadzenia przeciwko niej postępowania karnego lub wykonania orzeczonej kary albo środka zabezpieczającego. Nie były nią jednak przekazanie osoby w trybie ENA innemu państwu członkowskiemu UE, jak też dostarczenie osoby Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu. Przepis zawierający definicję ekstradycji został usunięty w wyniku wysuniętych przez Trybunał Konstytucyjny zastrzeżeń zawartych w uzasadnieniu do wyroku z dnia 27 kwietnia 2005 r., P 1/05. Trybunał uznał za niedopuszczalny zabieg, w którym ustawodawca w celu ograniczenia gwarancji konstytucyjnej tak zdefiniował ową gwarancję w przepisie ustawy, aby uczynić w niej wyłomy nieprzewidziane w Konstytucji. Ustawodawca uzasadniał sens wprowadzenia definicji ekstradycji próbą odróżnienia dwóch nowych instytucji – przekazania i dostarczenia.

Używanie terminu „wydanie” na określenie procedury ekstradycji ma w Polsce długą historię (M. Płachta, Zagadnienia ekstradycyjne w prawie polskim, Studia Europejskie 1999 nr 2, s. 89-90). Terminem tym posługiwał się kodeks postępowania karnego z 1928 r. (rozdział VII księgi XI), kodeks postępowania karnego z 1969 r. (rozdziały 55 i 56), kodeks postępowania karnego z 1997 r. (rozdziały 64 i 65).

Termin „ekstradycja” pojawił się dopiero w Konstytucji RP z 1997 r. (art. 55). Do tego czasu termin ten funkcjonował jedynie w języku prawniczym. W związku z różnicą pojęć, powstało pytanie, czy termin „wydanie” stosowany w kodeksach postępowania karnego jest tożsamy z użytym w Konstytucji RP z 1997 r. terminem „ekstradycja” (M. Płachta, Zagadnienia ekstradycyjne w prawie polskim, Studia Europejskie 1999 nr 2, s. 90).

Mimo że decyzja ramowa Rady z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi wyraźnie stanowi w punkcie 1 preambuły, że instytucja ENA ma na celu zniesienie procedury ekstradycji między członkami UE, Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 2005 r. uznał ją za formę ekstradycji. Stanowisko to powtórzył w wyroku z 2010 r., pomimo że przepisy konstytucyjne i kodeksowe zostały znowelizowane, aby nie było wątpliwości, że w polskim systemie prawnym instytucje ekstradycji (wydania), europejskiego nakazu aresztowania (przekazania), surrender (dostarczenia) zostały dostatecznie rozgraniczone (Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 października 2010 r., SK 26/08).

Wydanie (ekstradycja) zostało umieszczone w rozdziałach 64 i 65 k.p.k. Pierwszy normuje kwestie ekstradycji czynnej, czyli sytuację kiedy Rzeczypospolita Polska występuje z wnioskiem o wydanie do państwa obcego. Przedmiotem drugiego jest ekstradycja bierna. Rozumie się przez nią sytuację odwrotną, kiedy państwo obce występuje do Rzeczypospolitej Polskiej z wnioskiem o wydanie.

Od 2003 r. oprócz ekstradycji „zwykłej” funkcjonuje również ekstradycja „uproszczona”. Został zapisana w art. 603a k.p.k. Jej istotą jest wyrażenie zgody na wydanie przez osobę której dotyczy wniosek. Różnicą w stosunku do podstawowej formy ekstradycji jest to, że wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania zastępuje wniosek o wydanie. Po przesłuchaniu przez prokuratora, kieruje on sprawę do sądu. Sąd Okręgowy odbiera oświadczenie od ściganego o wyrażeniu zgody na wydanie, orzeka o zastosowaniu tymczasowego aresztowania i dopuszczalności wydania. Owo wyrażenie zgody może być połączone ze zrzeczeniem się ochrony przysługującej na zasadzie specjalności. Następnie sąd niezwłocznie przekazuje akta Ministrowi Sprawiedliwości celem rozstrzygnięcia o wydaniu.

Instytucja ekstradycji opiera się na zasadach, będących wyznacznikiem współpracy w sprawach karnych. Należą do nich zasady: wzajemności, terytorialności, podwójnej karalności i specjalności.

Wzajemność jest fundamentalną zasadą procedury ekstradycyjnej. W polskim kodeksie postępowania karnego zasada została ujęta w sposób negatywny. Art. 604 § 2 pkt 7 k.p.k. pozwala odmówić wydania osoby objętej wnioskiem, jeżeli państwo kierujące prośbę nie zapewnia wzajemności w wydawaniu osób.

Drugą jest zasada terytorialności. Wyróżnia się w niej dwa aspekty. Po pierwsze, żeby mówić o ekstradycji konieczne jest, aby osoba objęta wnioskiem przebywała na terytorium państwa wzywanego. Po drugie przestępstwo na podstawie którego wystąpiono z wnioskiem o ekstradycje musi być popełnione na terytorium państwa wzywającego (M.Płachta, Zasady i przeszkody ekstradycyjne, Prokuratura i Prawo 2000, nr 7-8, s. 28).

Zasada podwójnej przestępczości (karalności) jest szczególną kategorią, ponieważ z powodu różnic znamion w określeniu danego czynu zabronionego, można odmówić wydania danej osoby (M.Płachta, Zasady i przeszkody ekstradycyjne, Prokuratura i Prawo 2000, nr 7-8, s. 29). Zarzucane podejrzanemu (skazanemu) przestępstwo musi być penalizowane w obu państwach – wnioskującym i wzywanym. W przeciwnym wypadku ekstradycja byłaby sprzeczna z zasadą nullum crimen, nulla poena sine lege (L. Gardocki, Zarys prawa karnego międzynarodowego, Warszawa 1985, s. 168). Niemniej dla przyjęcia, że zachodzi podwójna karalność nie jest wymagane istnienie identycznych typów rodzajowych w przepisach obu państw (W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2011, s. 705). Wystarczy, gdy czyn objęty wnioskiem odpowiada części znamion czynu zabronionego przewidzianego w akcie prawnym państwa wydającego (T. Grzegorczyk [w:] T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s. 961).

Ostatnią normą jest zasada specjalności. Upatruje się w niej elementu gwarancyjno–ochronnego postępowania ekstradycyjnego. Zgodnie z nią zakazane jest ściganie, karanie, pozbawienie osoby wydanej wolności, w celu wykonania kary lub środka zabezpieczającego, jak również ograniczenia jej wolności osobistej z powodu jakiegokolwiek innego przestępstwa popełnionego przed wydaniem niż to, które zostało sprecyzowane we wniosku ekstradycyjnym (M.Płachta, Zasady i przeszkody ekstradycyjne, Prokuratura i Prawo 2000, nr 7-8, s. 30). Zasada specjalności nie obowiązuje jednak wtedy, gdy osoba wydana opuści terytorium państwa do którego zostawała wydana, a następnie na nie powróci. Nie będzie miała także zastosowania, jeżeli osoba wydana dobrowolnie zrzecze się tego ograniczenia (L. Gardocki, L. Gardocki, Zarys prawa karnego międzynarodowego, Warszawa 1985, s. 166-167).

Wskazane zasady, a dodatkowo powierzenie ostatecznej decyzji organowi politycznemu i długie terminy procedowania nad wnioskami sprawiły, że ekstradycję w relacjach pomiędzy państwami – członkami Unii Europejskiej zastąpiono europejskim nakazem aresztowania (rozdziały 65a i 65b k.p.k.) – instytucją prostszą, szybszą, pozbawioną elementu policzonego i zasad ekstradycyjnych.

Kwestie ekstradycji w Konstytucji RP reguluje art. 55. Został umieszczony w części „Wolności i prawa osobiste” rozdziału II Konstytucji RP zatytułowanego „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”. 8 listopada 2006 roku brzmienie art. 55 uległo zmianie na skutek uchwalenia ustawy o zmianie konstytucji RP. Należy zauważyć, że była to pierwsza zmiana obecnie obowiązującej Konstytucji RP od czasu jej uchwalenia. Nowelizacja była zdeterminowana przestrzeganiem prawa międzynarodowego, obowiązków wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej i zastrzeżeniami Trybunału Konstytucyjnego (M. Masternak-Kubiak, Implementacja europejskiego nakazu aresztowania (Uwagi na tle zmiany konstytucji RP), Państwo i Prawo nr 9/2006, s. 26).

Na pierwotne brzmienie art. 55 składały się trzy ustępy. Pierwsze dwa zawierały bezwzględne przeszkody ekstradycyjne – posiadanie polskiego obywatelstwa oraz fakt popełniania bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych. Trzeci ustanawiał jurysdykcję sądu w kwestii orzekania o dopuszczalności ekstradycji. Po nowelizacji z 2006 r. art. 55 składa się z pięciu ustępów. Pierwszy powtarza zakaz ekstradycji obywatela polskiego, ustanawiając jednak wyjątki. Tym samym pozbawiono art. 55 absolutnego zakazu ekstradycji obywatela polskiego. Ustęp drugi zezwala na dokonanie ekstradycji na wniosek innego państwa lub sądowego organu międzynarodowego, gdy możliwość taka wynika z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej lub ustawy wykonującej akt prawa stanowionego przez organizację międzynarodową, której Rzeczpospolita Polska jest członkiem, pod warunkiem, że czyn objęty wnioskiem został popełniony poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz stanowił przestępstwo według prawa Rzeczypospolitej Polskiej lub stanowiłby przestępstwo według prawa Rzeczypospolitej Polskiej w razie popełnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zarówno w czasie jego popełnienia, jak i w chwili złożenia wniosku. Celem ustrojodawcy było umożliwienie stosowania procedury przekazania w ramach ENA. Ustęp trzeci pozwala nie spełnić warunków określonych w ust. 2, gdy ekstradycja ma nastąpić na wniosek sądowego organu międzynarodowego powołanego na podstawie ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej, w związku z objętą jurysdykcją tego organu zbrodnią ludobójstwa, zbrodnią przeciwko ludzkości, zbrodnią wojenną lub zbrodnią agresji. Ustrojodawca miał tu głównie na myśli dostarczanie Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu, Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu dla byłej Jugosławii, oraz Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu dla Rwandy. Ustęp czwarty powtarza przeszkodę ekstradycyjną osoby podejrzanej o popełnienie bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych, dodając zakaz ekstradycji w przypadku, gdy dokonanie będzie naruszać wolności i prawa człowieka i obywatela. Ostatni ustęp powtarza zapis o jurysdykcji sądu w kwestii orzekania o dopuszczalności ekstradycji.

Kwestie przeszkód w wydaniu osoby objętej wnioskiem z terytorium RP zawiera również kodeks postępowania karnego w art. 604. Art. 604 § 1 k.p.k. przedstawia zamknięty katalog bezwzględnych przeszkód ekstradycyjnych. Zgodnie z nim nie wolno wydać osoby, której dotyczy wniosek, jeżeli jest ona obywatelem polskim albo korzysta w Rzeczypospolitej Polskiej z prawa azylu (pkt 1), czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa uznaje, że czyn nie stanowi przestępstwa albo że sprawca nie popełnia przestępstwa lub nie podlega karze (pkt 2), nastąpiło przedawnienie (pkt 3), postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone (pkt 4), wydanie byłoby sprzeczne z polskim prawem (pkt 5), zachodzi uzasadniona obawa, że w państwie żądającym wydania wobec osoby wydanej może zostać orzeczona lub wykonana kara śmierci (pkt 6), zachodzi uzasadniona obawa, że w państwie żądającym wydania może dojść do naruszenia wolności i praw osoby wydanej (pkt 7), wniosek dotyczy osoby ściganej za popełnienie bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych (pkt. 8). Dodatkową przeszkodę umieszczono w art. 607i § 3. W przypadku, gdy osoba objęta wnioskiem ekstradycyjnym znalazła się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku zastosowania procedury ENA, nie można jej wydać bez zgody organu państwa, który dokonał przekazania (T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 1270).

Względne przeszkody ekstradycyjne zostały umieszczone w art. 604 § 2 k.p.k. Katalog przyczyn z powodu których można odmówić wydania jest otwarty. Ustawodawca postanowił, że można odmówić wydania osoby w szczególności, gdy osoba, której dotyczy wniosek ma w Rzeczypospolitej Polskiej stałe miejsce zamieszkania (pkt 1), przestępstwo zostało popełnione na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo na polskim statku wodnym lub powietrznym (pkt 2), co do tego samego czynu tej samej osoby toczy się postępowanie karne (pkt 3), przestępstwo podlega ściganiu z oskarżenia prywatnego (pkt 4), według prawa państwa, które złożyło wniosek o wydanie, przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności do roku lub karą łagodniejszą albo orzeczono taką karę (pkt 5), przestępstwo, w związku z którym żąda się wydania, jest przestępstwem o charakterze wojskowym lub skarbowym albo o charakterze politycznym innym niż określone w § 1 pkt 8 (pkt 6), państwo, które złożyło wniosek o wydanie, nie zapewnia wzajemności (pkt 7).

W sytuacji, gdy postępowanie karne objęte wnioskiem państwa wnioskującego co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone lub toczy się na terenie państwa wydającego, rozpoznanie wniosku o wydanie można odroczyć do czasu ukończenia w Rzeczypospolitej Polskiej postępowania karnego przeciwko tej samej osobie lub odbycia przez nią orzeczonej kary albo jej darowania.

Z punktu widzenia Konstytucji RP za szczególnie istotne należy uznać zakazy ekstradycji obywatela polskiego, osoby ściganej za popełnienie bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych, a także, gdy wydanie naruszałoby wolności i prawa człowieka i obywatela. Funkcjonują one równocześnie w Konstytucji RP i ustawie kodeks postępowania karnego.

Przyjęcie jednej wspólnej definicji przestępstwa z przyczyn politycznych wydaje się niemożliwe. Nie pomaga funkcjonowanie pojęć takich jak „przestępstwo popełnione z pobudek (motywów) politycznych”, „przestępstwo o charakterze politycznym”, „przestępstwo polityczne” (L. Gardocki, Zarys prawa karnego międzynarodowego, Warszawa 1985, s. 172). Katalogi przestępstw politycznych i przestępstw, które w żadnym wypadku nie mogą być traktowane jako polityczne nie jest określony w sposób jednomyślny. Rozbieżności zależą od klauzul i zastrzeżeń wysuwanych przez państwa w procesie tworzenia aktu prawa międzynarodowego. Zazwyczaj do grupy przestępstw politycznych zalicza się czyny zabronione skierowane przeciwko państwu. Do najczęściej wymienianych należą zdrada, szpiegostwo, zamach stanu. Do grupy przestępstw politycznych nie zalicza się natomiast zamachu na głowę państwa (tzw. klauzula zamachowa), zbrodni ludobójstwa (art. VII w zw. z art. III Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa), zbrodni apartheidu (art. XI w zw. z art. II Międzynarodowej konwencji o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu), aktów terroryzmu (mimo że np. konwencja haska z 1970 r. o zwalczaniu bezprawnego zawładnięcia statkami powietrznymi czy konwencja montrealska z 1971 r. o zwalczaniu bezprawnych czynów przeciwko bezpieczeństwu lotnictwa cywilnego nie posiadają klauzuli depolityzacyjnej).

Zakaz dokonywania ekstradycji, gdy jej dokonanie naruszałoby wolności, prawa człowieka i obywatela to przeszkoda dodana w nowym brzmieniu art. 55 Konstytucji RP. O ile w przypadku przeszkody obywatelstwa dotyczy ona tylko osób legitymujących się polskim obywatelstwem, o tyle przeszkoda wydania, gdyby dokonanie naruszało wolności i prawa człowieka i obywatela dotyczy każdej osoby fizycznej bez względu na jej obywatelstwo (B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 337).

Zgodnie z art. 55 ust. 5 Konstytucji RP o dopuszczalności ekstradycji orzeka sąd. Kodeks postępowania karnego precyzuje, że sądem tym ma być Sąd Okręgowy. Orzekając na posiedzeniu, sąd postanawia w przedmiocie dopuszczalności ekstradycji. Orzekanie w kwestii dopuszczalności ekstradycji uprawnia sąd do badania, czy z obowiązujących przepisów prawa, w tym wiążących Polskę dwu- i wielostronnych traktatów międzynarodowych, wynika in concreto dopuszczalność bądź niedopuszczalność wydania osoby państwu wnioskującemu (Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1997 r., II KKN 313/97). Od postanowienia Sądu Okręgowego przysługuje zażalenie do Sądu Apelacyjnego. Zgodnie z uchwałą 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 października 1996 r. prawomocne postanowienie Sądu Apelacyjnego w przedmiocie stwierdzenia prawnej dopuszczalności ekstradycji jest prawomocnym orzeczeniem kończącym postępowanie sądowe w rozumieniu art. 463 § 1 k.p.k. (obecnie art. 521 k.p.k.), a zatem może być zaskarżone kasacją przez uprawnione podmioty (Uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 października 1996 r., I KZP 27/96). Podmiotem podejmującym decyzję o wydaniu jest Minister Sprawiedliwości. Po przekazaniu przez sąd prawomocnego postanowienia wraz z aktami rozstrzyga on kwestie wydania i zawiadamia o tym państwo wnioskujące o wydanie. Ustawodawca posłużył się czasownikiem „rozstrzyga”, co mogłoby prima facie sugerować, że to Minister kształtuje sytuację prawną ściganego (Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 września 2011 r., SK 6/2010). Dowolność Ministra Sprawiedliwości w kwestii decyzji o wydaniu została jednak ograniczona. W przypadku postanowienia sądu o niedopuszczalności wydania, ekstradycja jest niedopuszczalna. Postanowienie sądu jest więc dla Ministra wiążące, o ile zawiera ono rozstrzygnięcie negatywne. Minister nie może także zadecydować o ekstradycji z pominięciem sądu. Pomimo że Minister Sprawiedliwości jest organem władzy wykonawczej, rozstrzygnięcie w przedmiocie wydania nie jest decyzją administracyjną w rozumieniu kodeksu postępowania administracyjnego. Odmowna decyzja wydania osoby państwu wnioskującemu nie oznacza, że osoba objęta wnioskiem pozostaje bezkarna. Rozdział 63 k.p.k. normuje kwestie przejęcia i przekazania ścigania, pozwalające na osądzenie osoby niewydanej w ramach procedury ekstradycyjnej na terenie państwa, które odmówiło wydania. Natomiast zgoda na ekstradycję jest wydaniem ostatecznym. W wyniku wydania państwo zrzeka się jurysdykcji nad osobą objętą wnioskiem i powierza ją władztwu państwa wnioskującego. W przeciwieństwie do ENA, osoba wydana, po prawomocnym zakończeniu postępowania w państwie żądającym nie powraca na terytorium państwa wydającego, w celu odbycia kary. Ewentualne odbywanie kary następuje na terenie państwa, które wystąpiło z wnioskiem ekstradycyjnym. Wydany nie będzie miał zatem okazji do skorzystania z dobrodziejstwa art. 114a k.k.

Mimo, że znaczenie ekstradycji od czasu wprowadzenia ENA znacznie zmalało, nadal jest to instytucja wykorzystywana w procedurze wydawania z państwami spoza UE. Po atakach terrorystycznych z 2001 r. Stany Zjednoczone podjęły starania zacieśnienia współpracy w procedurze wydawania osób objętych wnioskami ekstradycyjnymi, czego wynikiem są decyzje Rady z 2003 i 2009 r. W ich wyniku również Unia Europejska stała się sygnatariuszem umowy ekstradycyjnej (Decyzja Rady 2003/516/WE z dnia 6 czerwca 2003 r. dotycząca podpisania Umów między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki w sprawie ekstradycji oraz wzajemnej pomocy prawnej w sprawach karnych. Zatwierdzona Decyzją Rady 2009/820/WPZiB z 23 października 2009 r. w sprawie zawarcia w imieniu Unii Europejskiej Umowy o ekstradycji między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki oraz Umowy o wzajemnej pomocy prawnej między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki).

Instytucja ekstradycji stanowi sygnał dla uciekających przed wymiarem sprawiedliwości przestępców „nie znasz dnia, ani godziny”.

W przypadku chęci uzyskania dodatkowej, bardziej szczegółowej analizy konkretnego przypadku, zapraszamy do kontaktu z Kancelarią.